Философия, саясаттану және дінтану институты ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитеті · 1958 жылы құрылған
«Жасанды интеллект және әлеуметтік әділеттілік этикасы» жобасы технология, қоғам және этика тоғысында туындайтын жаңа сын-қатерлерді зерделеуге бағытталған. Жұмыс кездесуі барысында атқарылған жұмыстың нәтижелері бойынша пікір алмасу өтті. Қатысушылар негізгі тұжырымдарды талқылап, зерттеудің жекелеген бағыттарын одан әрі тереңдету жөнінде ұсыныстарын білдірді.
Жоба жетекшісі Шолпан Джаманбалаева университеттің ғылыми қауымдастығы өкілдерімен жұмыс кездесуін өткізді. Зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру, ғылыми жобаларды іске асыру мәселелері бойынша пікір алмасу өтті. Кездесу қорытындысы бойынша ғылыми байланыстарды дамытудың маңыздылығы атап өтілді.
Кездесу барысында қатысушылар зерттеу жұмысының негізгі бағыттарын, ағымдағы нәтижелерді және жобаны іске асыруға байланысты ұйымдастырушылық мәселелерді талқылады. Жасанды интеллекттің этикалық өлшемі, оның қоғамдық процестерге ықпалы, сондай-ақ цифрлық технологияларды дамыту мен енгізу кезінде әлеуметтік әділеттілік принциптерін ескеру қажеттілігіне ерекше назар аударылды.
ИФПиР аға ғылыми қызметкері Рустем Мустафин Қазақстанның ЖИ және цифрландыру саласындағы стратегиялық басымдықтары туралы: 10 жылда АКТ қызметтерінің көлемі 155%-ға өсті, экспорт 5 есе артты.
Рустем Мустафин (ИФПиР): елде 16 мыңнан астам IT-компания, 180 мың маман жұмыс істейді. IT-қызметтер экспорты 2020 жылғы $30 млн-нан 2023 жылы $500 млн-нан асты.
ИФПиР Цифрлық әлеуметтік ғылымдар орталығының басшысы Рустем Мустафин: ЖИ және цифрлық даму министрлігін құру — Қазақстанды ғаламдық цифрлық державалар жарысының белсенді қатысушысы ретінде бекітуге талпыныс.
Ермек Тоқтаров (ИФПиР) — үш стратегиялық бағыт туралы: мемлекеттік органдарға ЖИ-ны жеделдете енгізу, киберқауіпсіздікті нығайту және «AI-Sana» бағдарламасы арқылы жоғары білікті мамандар даярлау.
Ермек Тоқтаров (ИФПиР): ЖИ-ны табысты интеграциялау — болашаққа инвестиция. ЖИ заңнама жүйесін үйлестіруге, білім беру қолжетімділігін арттыруға және мамандардың бәсекеге қабілеттілігін жақсартуға көмектеседі.
Қазақстан Республикасы Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жолдауында адами капитал тақырыбы маңызды орын алады. Мемлекет басшысының сөздері цифрлық жаңғырудың стратегиялық тәсілін көрсетеді, бұл білім беру саласындағы жүйелік өзгерістерсіз мүмкін емес. «Жасанды интеллект саласындағы құзыреттерді қалыптастыру мектеп қабырғасынан басталуы тиіс», — деп атап өтті Президент.
Қазақстан Республикасының Президенті Қ.К. Тоқаев Үкіметтің кеңейтілген отырысында жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын жедел пайдалану қажеттігін атап өтіп, олардың электронды үкімет жүйесі мен «Smart City» жобаларында қолданылуына ерекше назар аударды. Бұл технологияларды сәтті жүзеге асыру халықтың цифрлық сауаттылық деңгейін, ЖИ-ке деген қатынасын және әртүрлі әлеуметтік топтардың цифрлық қызметтерді қолдану ерекшеліктерін ескеруді талап етеді.
Қазақстан Президенті Қ.Қ. Тоқаев Үкіметтің кеңейтілген отырысында жасанды интеллект технологияларын жедел пайдалану қажеттігін атап өтті және электрондық үкімет жүйесі мен «Smart City» жобаларына олардың енгізілуіне ерекше назар аударды. Бұл технологияларды табысты іске асыру халықтың цифрлық сауаттылығын, ЖИ-ді қабылдау ерекшеліктерін және әртүрлі әлеуметтік топтардың цифрлық қызметтерді пайдалану тәсілдерін ескерусіз мүмкін емес.
Қазақстандағы әлеуметтік әділеттілік контекстінде жасанды интеллектіні (ЖИ) қолданудың әлеуеті мен этикалық тәуекелдерін тұжырымдамалық тұрғыдан пайымдау, сондай-ақ оның қоғамды жаңғырту және трансформациялау үдерістеріндегі рөлін айқындау.
Қазіргі әлемде жасанды интеллект (ЖИ) өмірдің барлық саласына қарқынды еніп, адамзатқа бұрын-соңды болмаған мүмкіндіктер ашуда. Алайда ЖИ-дің орасан зор әлеуетімен қатар терең пайымдауды қажет ететін елеулі этикалық мәселелер де туындауда. Қазақстан қоғамын жаңғырту және трансформациялау жағдайында цифрлық технологиялар дәуіріндегі әлеуметтік әділеттілік мәселесі ерекше өзекті болып отыр.
Бұл бағдарлама ЖИ-дің амбивалентті әлеуетін зерттеуге және Қазақстандағы әлеуметтік әділеттілік контекстінде оны қолданудың этикалық қағидаттарын әзірлеуге бағытталған. Бағдарлама шеңберінде әлеуметтік өзгерістер динамикасы, әртүрлі әлеуметтік топтардың құндылықтық бағдарлары, ЖИ-ді пайдаланудың этикалық-құқықтық аспектілері, сондай-ақ осы саладағы халықаралық тәжірибе қамтылатын кешенді зерттеу жүргізіледі.
Бағдарлама нәтижелері цифрландыру жағдайында тәуекелдерді барынша азайту және әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ету жөніндегі ұсынымдарды әзірлеуге мүмкіндік береді, бұл Қазақстанда үйлесімді әрі әділетті қоғам құруға ықпал етеді.
Бағдарламаның ғылыми жаңалығы мен маңыздылығы Қазақстанды қазіргі әлеуметтік жаңғырту үдерісінде жасанды интеллект технологияларын қолдануға байланысты мәселелердің кең ауқымын, елдегі әлеуметтік әділеттілік феноменінің құрылымы мен мазмұнының ерекшеліктерін, цифрлық технологиялардың ықпалымен қоғамдық қатынастардың трансформациясы жағдайындағы әртүрлі әлеуметтік топтардың құндылықтық бағдарларын, сондай-ақ цифрлық теңсіздікті төмендету және технологиялық ресурстарға тең қолжетімділікті қамтамасыз ету арқылы әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етудегі ЖИ мүмкіндіктерін зерттеуге кешенді және пәнаралық тәсілге негізделеді.
Шетелдік зерттеулермен салыстырғанда қазақстандық ғалымдардың осы саладағы зерттемелері аса ауқымды емес. Бұл Қазақстанда тақырып бойынша теориялық білімнің жеткіліксіздігін көрсетеді. Бағдарлама ЖИ-ді мемлекеттік және институционалдық реттеу саласындағы қолданыстағы шетелдік зерттемелерді жинақтап қана қоймай, осы тетіктің Қазақстан жағдайына бейімделген модельдерін ұсынады, бұл зерттеуге практикалық құндылық береді.
Жобаның ерекшелігі — мемлекеттік институттар мен ЖИ арасындағы өзара қатынастарды ғана емес, қоғамның ақпараттық технологиялармен өзара әрекетін де пәнаралық және кешенді түрде зерттеу. Бағдарлама ұлттық даму басымдықтарына сәйкес келеді және Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық әрі ғылыми-техникалық прогресінің негізгі міндеттерін шешуге ықпал етеді.
Әлеуметтік әділеттілік қағидаттары мен қазақстандық құндылықтарды ескере отырып, ЖИ-ді реттеу саласындағы мемлекеттік саясатқа ғылыми негізделген ұсынымдар қалыптастыру. ЖИ-ді қолданудың этикалық аспектілері ықтимал теріс салдарды барынша азайту үшін ерекше назар аударуды талап етеді.
Еуропалық Одақта «AI Act» — ашықтық стандарттарын белгілейтін, кемсітушіліктің алдын алатын және цифрлық дәуірде азаматтардың құқықтарын қорғайтын заң әзірленуде. Қазақстан осы тәжірибені бейімдеп, елдің мәдени және әлеуметтік ерекшеліктерін ескеретін өз нормативтік құжаттарын әзірлей алады. Мұндай шаралар деректердің құпиялылығын бұзу, әлеуметтік поляризацияның күшеюі және алгоритмдердің біржақтылығы сияқты ЖИ пайдалануға байланысты тәуекелдерді азайтуға мүмкіндік береді.
Зерттеудің негізгі гипотезалары ЖИ дамуы әлеуметтік жаңғырту үдерістерін бір мезгілде жеделдетіп, цифрлық алшақтық салдарынан әлеуметтік теңсіздікті күшейтуі мүмкін деген болжамға негізделеді. Гипотезаларды тексеру үшін теориялық зерттеулерге, эмпирикалық деректерді талдауға, виртуалды эксперименттерге және болжамдық модельдеуге негізделген кешенді тәсіл қолданылады.
Эмпирикалық база әртүрлі әлеуметтік топтар арасында жүргізілетін сандық сауалнамалар, цифрлық технологиялар, білім беру және басқару салаларындағы мамандармен сараптамалық сұхбаттар, сондай-ақ фокус-топтар арқылы қалыптастырылады. Деректерді өңдеу үшін регрессиялық және корреляциялық талдау, кластерлеу, стенограммаларды кодтау әдістері қолданылады.
Өңдеу құралдары ретінде SPSS, R, Python бағдарламалық жасақтамасы, сондай-ақ ИФПжР Әлеуметтік деректерді талдау және басқарудың цифрлық платформасы (2024 жылғы 9 желтоқсандағы № 52333 авторлық куәлік) пайдаланылады. Осы платформа негізінде «әлеуметтік зерттеулер үшін жасанды интеллект қолданылатын цифрлық консультант» технологиясы әзірленеді.
Барлық жарияланымдар, есептер және зерттеу нәтижелері «Нәтижелер» бөлімінде ашық қолжетімді болады. Әр мақала бойынша DOI сілтемелері беріледі. Ұжымдық монографиялар, мақалалар, әдістемелік ұсынымдар мен құралдар жарияланған кезде орындаушылардың нақты үлесі міндетті түрде көрсетіледі.
Ғылыми бағдарлама шеңберінде әлеуметтік деректерді талдау саласындағы ғылыми міндеттерді шешу үшін ЖИ қолдану жүйесі әзірленеді. Зияткерлік меншікті қорғау мақсатында патент алынады.
Философия, саясаттану және дінтану институтының зерттеу тобы.
Пәнаралық әлеуметтік зерттеулер саласында жоғары теориялық дайындық деңгейіне, ғылыми-зерттеу, ғылыми-ұйымдастыру және практикалық тәжірибеге ие. 150-ден астам ғылыми еңбектің авторы; зерттеулер цифрландыру, қоғамды жаңғырту, цифрлық теңсіздік, әлеуметтік құрылымның трансформациясы және әлеуметтік әділеттілік мәселелерімен тікелей байланысты.
Социологиялық деректерді интерактивті талдау және басқарудың цифрлық платформасын әзірлеу, сондай-ақ мемлекеттің цифрландыру саласындағы саясаты мәселелері бойынша авторлық куәліктері бар. Жеке басты анықтау және субъективті әл-ауқат саласындағы жарияланымдар қазақстандық жағдайда этикалық ЖИ-жүйелерін жасауға қажетті құзыреттерін растайды.
Жарияланымдар, зияткерлік меншік куәліктері және жобаны іске асыру барысы.
Сагикызы А., Дунаев В.Ю., Курганская В.Д. Информационное общество: концептуальные модели и алгоритмы фреймирования опыта повседневности // Вопросы философии. 2026. № 1. С. 28–38.
DOI: 10.21146/0042-8744-2026-1-28-38 →Шаукенова З.К. Акторно-сетевая парадигма социологии «незапрошенного общественного мнения» // Қоғам және Дәуір. – 2026. – № 1S (89S). – С. 46–59.
DOI: 10.52536/2788-5860.2026.89.S1.004 →Садвокасов А.К., Джаманбалаева Ш.Е., Аманжолова А.Т. Қазақстанда жасанды интеллектіні игерудегі әлеуметтік айырмашылықтар: дайындықтан қолдануға дейін // Қоғам және Дәуір. – 2026. – № 1S (89S). – С. 9–20.
DOI: 10.52536/2788-5860.2026.89.S1.001 →Jamanbalayeva Sh.O., Burova E.M. Perception of Digital Technologies by Believers: Ambivalence of Practices and Dimensions in the Context of Social Justice // SOCIOLOGY. KZ. – 2025. – № 1(1). – P. 59–78.
DOI: 10.48010/2026.1/sskz.3 →Авторлық куәліктер, зарегистрированные в Национальном Институте интеллектуальной собственности Республики Казахстан.
📄 Куәлік: Есептеу моделі →Участие в международных конференциях и научных мероприятиях по тематике проекта. Подробная информация будет добавлена по мере реализации.
Монографиялар находятся в процессе подготовки. Информация будет опубликована после выхода.